«Курапацкі помнік з без’языкім звонам адпавядае нашаму часу»

30 гадоў у дзяржавы не даходзілі рукі, каб ушанаваць памяць бязвінна загінуўшых у Курапатах, выканаць яшчэ савецкага часу ўрадавую пастанову аб мемарыялізацыі ўрочышча. 30 гадоў там стыхійна ствараўся народны мемарыял, вакол якога неаднойчы ўспыхвалі агмені ледзь не грамадзянскай вайны. 30 гадоў межы ўрочышча скарачаліся – то пад наступам кальцавой дарогі, то пад націскам дзіўных рэстаратараў, якія з падазронай упартасцю сляпіцаю лезлі менавіта ў Курапаты. І вось нарэшце дзяржава пачула голас грамадства і ўсталявала – праз пасрэдніцтва Федэрацыі прафсаюзаў – помнік ахвярам палітычных рэпрэсій. Але гэта не прынесла чаканай згоды. Чаму? На гэта пытанне за «круглым сталом» паспрабавалі адказаць культуролаг Вацлаў Арэшка, грамадскі актывіст Марат Гаравы, мастакі Генадзь Драздоў і Аляксей Марачкін, скульптары Генадзь Лойка і Алесь Шатэрнік, кінарэжысёр Вольга Мікалайчык і аўтары ўсталяванага помніка Вольга Нячай і Сяргей Аганаў.

– Шаноўнае спадарства, дзякуй вам, што адгукнуліся на запрашэнне паўдзельнічаць у нашым «круглым стале»! Як выглядае, нядаўна ўсталяваны ў Курапатах афіцыйны помнік успрыняты ў грамадстве неадназначна. Да таго ж па-ранейшаму працягваецца супрацьстаянне каля адчыненага там рэстарана. Давайце абмяркуем сітуацыю, выкажам сваё бачанне далейшага развіцця падзей.

Аляксей   Марачкін: –   Курапаты – наш сакральны сімвал. Гэта зразумела ўсім, апрача беларускай улады. Але і ёй пад   ціскам грамадскасці не было куды падзецца – паставіла нарэшце свой помнік.Толькі праблемы засталіся. Іх застаецца як мінімум тры. Першая – мемарыялізацыя ў самым цэнтры Курапатаў, на   гэтак званай Галгофе, дзе ўжо ёсць памятны камень, дзе нядаўна з’явіўся помнік-капліца. Другая   праблема – крыжы па перыметры. І трэцяя – народны супраціў, пікеты каля рэстарана «Поедем поедим».

Марат Гаравы: – Удакладню: для нас Курапаты – сімвал пакутніцтва, сімвал змагання, сімвал апошняй у   ХХ   стагоддзі   хвалі   нацыянальнага   Адраджэння. І – народны мемарыял. Народ там забівалі, народ тое месца адкрыў, народ ставіў крыжы, народ бараніў.  З усяго гэтага мы і сыходзім. Мы сабралі грамадскі аргкамітэт конкурсу па мемарыялізацыі Курапатаў, журы   ўзначаліў Аляксей Марачкін. Мы правялі выставу, падвялі вынікі. На конкурс былі дасланы 44 праекты.  Адзін з самых цікавых праектаў прадставіў польскі Інстытут нацыянальнай памяці. Яны размясцілі музей гісторыі Курапатаў на падземным паверсе на глыбіні 2,5 м (сярэдняя глыбіня пахаванняў), на сярэднім паверсе – экуменічную капліцу, а на верхнім – аглядавую пляцоўку.  І злучылі ўсе тры паверхі светлавым ліхтаром – свет памерлых са светам жывых. А паэт-мысляр Алесь Разанаў прапанаваў на ўваходнай браме напісаць радкі: «Словы аціхлі: у цішыню стукае сэрца…»

– Дык ці вызначылі вы праект-пераможцу?

Гаравы: – Мы хацелі, каб мастакі зрабілі мемарыял, прысвечаны грамадскаму пакаянню. Гэта была і ёсць наша канцэпцыя. Не прымірэння катаў з забойцамі, а пакаяння ўсяго грамадства за   тое, што яно такое дапусціла. Мы правялі першы этап конкурсу, двойчы зладзілі ў Палацы мастацтва выставу «Праўда пра Курапаты: факты, дакументы, сведчанні».  Нягледзячы на мноства праектаў, журы на чале са спадаром Марачкіным вырашыла, што канчатковыя вынікі падводзіць    рана. Тэма складаная, шматзначная. Нездарма французы кажуць: каханне – дзіця свабоды.Так і творчасць не можа быць дзіцём насілля. А тут дзяржаваза паўтара-два месяцы ўсё вырашыла…  Помнік паставіць – не стог абы-як скідаць.

– А ці кантактавалі вы з Міністэрствам культуры, якое абвяшчала свой конкурс?

Гаравы: – Вясной мінулага года мы хадзілі да міністра культуры, яшчэ Барыса Святлова. Ён    прапаноўваў нам далучыцца да іхняга конкурсу. Мы сказалі: не, у такой спешцы мы нічога добрага не зробім. Дзе імёны загубленых? Адкрыйце іх.  І давайце дамовімся, што конкурс павінен быць празрысты, з грамадскім абмеркаваннем, з улікам ужо зробленага. Бо, нагадаю, на пачатку 1990-х таксама адбыўся конкурс, тады журы ўзначальваў народны мастак Васіль Шаранговіч. І што? Дзяржава прыслухалася да нашага меркавання? Не.

Вольга Нячай: – Спадар Гаравы гаварыў пра наш помнік як знак прымірэння. Мы лічым, што ніякага прымірэння з рэпрэсіямі не можа быць увогуле. І мы як аўтары не ставілі перад сабой мэту   зрабіць помнік, які прымірыў бы катаў і ахвяр. Як з гэтым можна прымірыцца? Калі брат брата арыштоўваў, сын на бацьку даносіў. Калі план па знішчэнні людзей выконвалі. Не хапае – чалавека   ў машыну і павезлі… Наша сям’я таксама пацярпела ад рэпрэсій. Калі мы хадзілі ў Мінкультуры, нам там сказалі адназначна: вы робіце помнік менавіта ахвярам палітычных рэпрэсій 1930–1940-х гадоў. І толькі такую канцэпцыю мы і ўвасаблялі.

Сяргей Аганаў: – Як можна прымірыцца з катам, які страляе ў твайго дзеда, у бацьку, у маці? У Курапатах жа не проста стралялі «ворагаў народа», «польскіх шпіёнаў» ці яшчэ каго. Там забівалі   мірных людзей. На помніку адназначна патлумачана, каму ён усталяваны. На адмысловай шыльдачцы па-беларуску, а неўзабаве павінны з’явіцца яшчэ тры – на польскай, на рускай і на ідыш. Яны цяпер якраз вырабляюцца, прычым за наш з Вольгай кошт, бо гэта была наша ініцыятыва.

– Вы гаворыце пра надпіс «Ахвярам палітычных рэпрэсій 1930–1940-х гадоў», які змешчаны на прыкручанай шыльдзе. Але яе можна адкруціць.

Вольга Нячай: – У тым і справа, што адкруціць яе немагчыма. Ні адкруціць, ці адарваць. Яна так прымацавана, што зняць яе без пашкоджання самога помніка нельга.

Вольга Мікалайчык: – У Курапатах існуе народны мемарыял – помнік народу, бязвінна забітаму, ад народа жывога. Вось што галоўнае. І калі без абмеркавання з грамадскасцю, якая гадамі апекавалася Курапатамі, прывезлі і паставілі гэтую гаргару, там адразу ўсё парушылася. Там глядзелася ўсё абсалютна гарманічна, а помнік – нешта чужароднае, ён занадта вялікі.

Вацлаў Арэшка: – Ён зроблены цалкам у савецкай стылістыцы. Калі прыбраць з яго шыльду, ён можа быць помнікам ахвярам нацызму, ахвярам капіталізму, загінуўшым савецкім танкістам – каму заўгодна. Гэта, на маю думку, мякка кажучы, прахадны твор. Месца гэтаму помніку не на   Галгофе, ён не павінен займаць цэнтральнае месца. Чамусьці аўтары вырашылі, што кантакт з уладамі для іх больш важны, чым кантакт з грамадскасцю.

Генадзь    Драздоў: – Ва ўсіх краінах постсавецкай прасторы месцы масавых рэпрэсій даўно     ўшанаваны. Беларусь заставалася адзінай краінай, якая не мела свайго помніка. І вось нібыта мае.  Але немагчыма за такі кароткі час зладзіць якасны конкурс, гэта проста нерэальна. Спешка ў такой   справе заўсёды прывядзе да сырых вынікаў. Так і сталася. Мінкультуры запрашала і нас паўдзельнічаць у конкурсе. Але мы выставілі ўмову – адкрыць архівы, назваць прозвішчы расстраляных. Бясспрэчна, што ў архівах КДБ яны ёсць.

– Вы патрабавалі ад Міністэрства культуры адкрыць архівы КДБ?

Драздоў: – Мы патрабавалі ад дзяржавы – праз Мінкультуры. І яшчэ адзін момант. Калі праводзіўся наш конкурс, ладзілася ананімнае апытанне. І праект Сяргея Гумілеўскага набраў больш за 2000 галасоў, а праект Аганава і Нячай – амаль у два разы менш. Але ўлады адкінулі праект Гумілеўскага. Фактычна грамадскага абмеркавання ўсталяванага помніка не было, дзяржава проста выкарыстала тых скульптараў, якія ўзяліся літаральна за паўтара месяца зрабіць помнік. Яны дапамаглі дзяржаве, якая ўсталявала яго ў Курапатах і, падобна, ужо забылася пра яго. З тым помнікам яшчэ трэба працаваць, там ёсць някепская задумка, але ён сыры.

Алесь Шатэрнік: – Я ўдзельнічаў у шмат якіх конкурсах, набіў нямала шышак, і ў мяне да ўсталяванага помніка, прызнаюся, было адмоўнае стаўленне. Пакуль я яго не пабачыў на свае   вочы. Калі ж прыйшоў у Курапаты і пабачыў, то змяніў свой погляд. Лічу, што ў Вольгі і Сяргея   атрымаўся твор мастацтва. Ведаю, ім ніхто не дыктаваў, што і як рабіць. Ні Аляксандр Лукашэнка, ні Зянон Пазьняк. Помнік надзвычай удала ўпісаўся ў пейзаж.  Сасна ўнізе чорная, пасля пачынае, як свечка, гарэць… Я, шчыра кажучы, пазайздросціў калегам. І, заўважце, помнік не лезе ў цэнтр, ён збоку. Але сёе-тое там варта было б дадаць. Вось калі б там зрабіць сем званоў.  У мяне ёсць  эскіз, зроблены два гады таму.

– Дык помнік добры, трэба толькі дадаць нейкія элементы?

Шатэрнік: – На маю думку – так.

– Помнік усталяваны, але афіцыйнага адкрыцця так і не адбылося. Як вы лічыце, чаму?

Генадзь   Лойка: – Дык зададзеная ўладай канцэпцыя была – прымірэнне. Але скульптары тую канцэпцыю адкінулі. Таму і афіцыйнага адкрыцця няма. Ідзе барацьба. І невядома яшчэ, чыя   возьме.

Марачкін: – Наконт адкрыцця ў мяне ёсць ідэя – хай бы ў Курапаты прыехаў міністр Шуневіч у форме НКВД і правёў там экскурсію…

Мікалайчык: – А Шуневічу помнік спадабаецца. Мне бачыцца ў ім нешта мілітарысцкае. У форме  НКВД  міністр  будзе  добра  глядзецца поруч  з помнікам. З нямым помнікам. Мне так і ўгадваюцца думкі  Шуневіча: усе маўчаць –  можна і паўтарыць…

Нячай: – Для мяне самае галоўнае, што помнік стаіць.  Перад усталяваннем мы гаварылі, што ніводнага крыжа не парушым – так яно і атрымалася. Хоць складана было ўсё пралічыць, каб тэхніка заехала. Яму пад фундамент капалі ўручную. Я разумею, што нехта на Курапатах робіць   палітычны піяр, нехта дзейнічае шчыра. Усіх я намагаюся зразумець. Супрацоўнічаць з дзяржавай ці не супрацоўнічаць… Прызнацца, я не вельмі вялікая прыхільніца нашай дзяржавы, але іншай у нас пакуль няма. А памяць расстраляных ушанаваць трэба.

Мікалайчык: – Вы ўручную яму капалі? Дык у вас жа ганарары вялікія! А мы там сотні разоў працавалі на талацэ бясплатна.

Гаравы: – Разумееце, твор мастацтва павінен уражваць. Вось прысутны тут Генадзь Лойка падаваў на конкурс свой праект – ён мяне ўразіў. Бусел, насаджаны на вострыя калы, не можа ўзляцець… Калі мы ў 2014 годзе рабілі яўрэйскі камень для Курапатаў, мы зрабілі твор кранальны. Ён просты. Але ён зроблены з пастамента помніка Сталіну. А тут ад імя дзяржавы ставіцца нейкая бязадрасная спаруда, чым і каго яна кране?

Аганаў: – Мы зрабілі ўсяго толькі памятны знак. Гэта не мемарыял, не помнік, як вы кажаце. На гэтым ніхто не ставіць кропку. Курапаты маюць дастаткова вялікую плошчу. Там пакуль што няма ўваходнай брамы. Рабіце – з намі, без нас, няважна. Толькі падыход павінен быць комплексны і прафесійны.  Ёсць пэўныя напрацоўкі ў «Мінскпраекта», ёсць у нас. Як я разумею, і ў вас ёсць, але разрозненыя.  Неабходна спалучыць усё ў адзіны комплекс.

Марачкін: – Сапраўды, справа павінна працягвацца. Пры гэтым палітычным ладзе, я лічу, годнага   мемарыяльнага комплексу ў Курапатах не   з’явіцца. Усталяваны помнік – застанецца помнікам   не ад беларускага народа, а ад улады.  Што рабіць далей? 7 званоў там дадаць ці 10…  Я ўспамінаю, як на пачатку 1980-х гадоў мы хацелі паставіць помнік Рагнедзе і Ізяславу ў Заслаўі. Да нас у майстэрню на Дзімітрава, 3 прыйшоў Уладзімір Караткевіч, і Алесь Шатэрнік паказаў яму свой эскіз. Крытычна настроены Яўген Кулік зірнуў і сказаў: «Ты, Шура, яшчэ не дарос да гэтага помніка».  А Караткевіч усхадзіўся: «Ён не дарос, ты не дарос, а прыйдзе які-небудзь хлопчык з   вуліцы і паставіць абы-што!».

– Помнік Рагнедзе ў Заслаўі, дарэчы, усталявалі. І неблагі.

Марачкін: – На жаль, Караткевіч яго ўжо не пабачыў.  Таму, калі магчымасць ёсць, творца павінен рабіць. Дзяржава была вымушана далучыцца да мемарыялізацыі Курапатаў, пра гэта тут ужо   гаварылася. А далучыўшыся, хоча ўсё ўзяць у свае рукі і камандаваць. Я ведаю Сяргея і Вольгу   – гэта сумленныя людзі з адкрытымі сэрцамі, але яны несвабодныя.  Зроблены імі помнік адпавядае нашаму часу. Прыгадайма, Мінскі гарвыканкам да 100-годдзя БНР паабяцаў павесіць памятную   шыльду, зробленую Шатэрнікам. Дзе яна? Не ўсталявана. А перад гэтым 25 Сакавіка мітынг быў дазволены. Так і з мемарыялізацыяй Курапатаў – крок уперад, два крокі назад. Помніце, Лукашэнка сказаў: каб сёлета стаяў помнік прымірэння. Я тады заўважыў: гэта як пяцігодку за тры гады выканаць. Выканалі. Паставілі. І нельга сказаць, што сітуацыя цалкам правальная. Помнік стаіць збоку, упісваецца ў сасновы краявід. А тое, што там няма імёнаў, дык гэта наш маўклівы час.  І звон там – без’языкі. Маўчыць. І народ маўчыць. Колькі пратэстоўцаў збіраецца каля рэстарана «Поедем поедим»? 5–10 чалавек. А дзе народ? Адсутнічае і маўчыць.

Нячай: – Мы несвабодныя ў якім сэнсе? Наш праект быў абмеркаваны на манументальным савеце. Думкі там выказваліся настолькі розныя, што ўрэшце канчатковае рашэнне пакінулі за аўтарамі. Яшчэ раз падкрэслю: мы на конкурс прапаноўвалі комплексны праект. Там быў задзейнічаны і пешаходны пераход пад кальцавой дарогай, там была брама з боку, адкуль пад’язджалі машыны з прыгаворанымі.  Усталяваны знак – толькі частка прапанаванага намі.

Гаравы: – Абавязкова павінны быць адкрыты імёны. Без імёнаў помнік бязадрасны, безназоўны, бязвобразны. Але пры гэтай уладзе архівы ніхто не адкрые, бо яна афіцыйна абвяшчае сябе пераемніцай той улады. Тут ужо гучала, што нездарма міністр Шуневіч прыходзіць на парады ў форме НКВД. Гэта вельмі яскравы паказчык.

Марачкін: – Мы позна ці рана прыйдзем да пакаяння і ачышчэння. І будуць адкрыты імёны – і ахвяраў, і катаў, і стукачоў. Без гэтага ніякага пакаяння быць не можа.

– Неяк я спытаўся ў Станіслава Шушкевіча, чаму тады, на пачатку 1990-х, не былі адкрыты архівы КДБ? І ён адказаў: каб не распальваць у народзе варажнечы…

Гаравы: – У тыя часы, калі была вольніца, я трапіў у архіў гомельскага ўпраўлення КДБ і цалкам прачытаў справу свайго дзядзькі. Я ведаю, як яго бралі, на падставе чаго, хто данёс. І што? Хіба я буду помсціць сыну ці ўнуку даносчыка? Таму размовы пра варажнечу – звычайныя адгаворкі.  Помнік у Курапатах крытыкаваць, вядома ж, можна. Але прынагодна я хачу падзякаваць яго аўтарам. Бо праз гэты помнік да Курапатаў прыцягнулі БРСМ, Федэрацыю прафсаюзаў, Беларускае тэлебачанне стала адтуль сюжэты паказваць. Афіцыйныя структуры толкам нічога не разумеюць, але іх прыцягнулі, яны ходзяць і нешта там робяць. І гэта таксама перамога грамадства. Бо ў апошняе дзесяцігоддзе народ стаў забываць пра Курапаты. А забываць пра іх нельга.

Драздоў:У гісторыю ўвайсці нескладана. Выйсці – цяжэй, практычна немагчыма. Мастак мусіць   адчуваць адказнасць перад будучыняй, перад гісторыяй. І думаць – брацца ці не брацца за нейкую працу.

– Пра ўваходжанне ў гісторыю ёсць трапная эпіграма ў Ніла Гілевіча: «Дзверы ў гісторыю вузкія вельмі – / Цяжка праходзяць і людзі, і шэльмы.  / Дзверы адтуль – шырэй за вароты, / Вылеціш вон, і не ўспомняць, хто ты!». Дык што будзе з вашым конкурсам, з тым жа праектам Гумілеўскага?

Гаравы: – Ладзячы свой конкурс, мы ставілі мэту – усё зробленае ў Курапатах захаваць, зрабіць як бы мастацкае абрамленне ў сучасным стылі з улікам беларускіх нацыянальных традыцый.

Нячай: – Дык і мы нічога парушаць не збіраліся. Наш мемарыяльны знак як бы «абапіраецца» на ўсталяваныя крыжы, ён з’яўляецца іх дапаўненнем. Паўтаруся, мемарыялізацыя Курапатаў не мусіць абмяжоўвацца нашым памятным знакам. Калі стануць вядомы імёны – ім знойдзецца месца.

Арэшка: – Помнік ужо стаіць. І мы не прэтэндуем на тое, каб яго знесці. Зроблены пэўны крок у працэсе мемарыялізацыі, але яе неабходна працягваць. Наш конкурс будзе доўжыцца, і нам трэба працаваць разам. Вобраз Курапатаў далёкі ад завяршэння. Трэба над ім працаваць, трэба да яго ісці.  Пакуль маем тое, што ёсць.  Калі гэта памятны знак – ён прымальны. Калі гэта цэнтральная   частка кампазіцыі, тады ўзнікаюць пытанні. Мы плануем зрабіць трэцюю выставу праектаў у   наступным годзе. Запрашаю да ўдзелу ў ёй і прысутных тут творцаў.

– На жаль, нашу гутарку не ўдасца закончыць на мажорнай ноце. Днямі невядомыя зламыснікі надрапалі на курапацкім помніку шасціканцовую зорку. Як вы лічыце, кім і навошта гэта зроблена?

Гаравы: – Гэта не першы выпадак вандалізму ў Курапатах. За прамінулыя гадоў 20 мы бачылі іх дзясяткі. То свастыку на памятным камені намалююць, то «лаўку Клінтана» разаб’юць, то крыжы    паваляць. Для вандалаў з маленькім сталіным у галаве няма значэння – дзяржаўны помнік ці грамадскі. Почырк у іх адзіны – зняважыць усё, што нагадвае пра рэпрэсіі і тэрор у Беларусі.

Артыкул выйшаў у газеце «Народная Воля», № 101 (4353) за 21 снежня 2018