Настасся Лойка. Фота Ірына Арахоўская / Белсат
Настасся Лойка. Фота Ірына Арахоўская / Белсат

Словазлучэнне «вядомая праваабаронца» не гучыць, але пра Настассю Лойку можна было б так сказаць. У Беларусі яе ведае кожны, хто патрапіў пад рэпрэсіі дзяржавы і звярнуўся па дапамогу ў праваабарончы цэнтр «Вясна». Мы сустрэліся ў офісе «Вясны» – звычайнай менскай трохпакаёўцы, каб пагутарыць пра незвычайныя рэчы. Суды, вобшукі, допыты, «маскі-шоу». Прайшоўшы праз усё за гэта за восем гадоў, Наста Лойка вырашыла пакінуць працу ў «Вясне», але сваю місію па-ранейшаму бачыць у тым, каб «зрабіць улады больш гуманнымі».

Як усё пачыналася

-Чаму восем гадоў таму ты вырашыла прыйсці ў сферу абароны правоў чалавека? З чаго ўсё пачалося для цябе?

– Насамрэч, я пачала больш за дзевяць гадоў таму – да «Вясны» я працавала ў Камітэце абароны рэпрэсаваных «Салідарнасць». Праваабарончая дзейнасць для мяне была адзінай сферай, дзе я бачыла магчымасць якасна прыкласці сваю юрыдычную адукацыю, хаця ў самой юрыспрудэнцыі ў Беларусі была ўжо глыбока расчараваная.

У 19 гадоў я дакладна ведала, што мне важна вырашаць грамадскія праблемы, ну і хацела, каб на працу можна было ў кедах хадзіць. І тады мне вельмі пашанцавала пазнаёміцца з праваабаронцай Энірай Браніцкай, яна працавала ў «Салідарнасці» і запрасіла мяне. Аднак пасля сыходу Эніры ў дэкрэт мне было дыскамфортна працягваць, я звольнілася і думала, чым бы далей заняцца. Быў варыянт паспрабаваць сабе ў фотакарэспандэнцыі, але Валянцін Стэфановіч паклікаў у «Вясну». З 1 сакавіка 2010 года я пачала працаваць у грамадскай прыёмнай «Вясны».

– Ну а пасля кароткай лібералізацыі наступіла Плошча і зіма 2011-га з масавымі рэпрэсіямі… Як выглядала тады твая праца?

– Колькі слёз пабачыла гэтая кватэра! Ведаеш, сваякі некаторых арыштаваных за Плошчу, часта далёкія ад палітыкі, спачатку верылі, што іх сын – злачынца. Мая справа была тлумачыць, што не, ён пакараны несправядліва, вінаватая дзяржава, а не ён. Мабыць, такія моманты пакінулі найбольш яскравае ўражанне.

– А хто з калегаў ці сяброў моцна паўплываў на цябе як на асобу і праваабаронцу?

Эніра Браніцкая і Валянцін Стэфановіч шмат чаму мяне навучылі. Магу назваць імя расейскага праваабаронцы Андрэя Юрава. Вельмі люблю замежных калегаў – Машу Шышчанкову з Front Line Defenders, Сашу Кулаева з FIDH, ну і мае беларускія калегі шмат у чым на мяне ўплывалі. Не магу не адзначыць Алеся Бяляцкага, якому я асабліва ўдзячная за падтрымку Валанцёрскай службы «Вясны». Паўла Сапелку і Ўладзя Лабковіча лічу вельмі крутымі юрыстамі. Яшчэ падчас працы ў «Вясне» мне падабалася супрацоўнічаць са смелымі адвакатамі, а калі іх рэпрэсавалі за кантакты з намі – вельмі перажывала і адчувала персанальную віну.

– Скажы, як у цябе складаліся стасункі ўнутры «Вясны»? Што магло стаць нагодай для дыскусіі ці нават спрэчкі?

– Ты маеш на ўвазе прычыну звальнення? Першасная прычына майго сыходу – стомленасць. Восем гадоў ты працуеш з праблемамі, якія глабальна не вырашаюцца. Мець справу толькі з наступствамі парушэнняў правоў чалавека складана, ну праўда. Вызваленне палітвязняў першапачаткова цешыць, але потым саджаюць новых і кола замыкаецца.

«Вясна» – структура шмат у чым іерархічная, новая ініцыятыва не заўсёды ўспрымаецца. Гэтак сталася з маім жаданнем дапамагаць замежнікам, якіх пераследуюць у Беларусі і высылаюць на радзіму. У першую чаргу, гаворка пра чачэнцаў. У 2016 годзе мы з паплечнікамі на ўласным энтузіязме заснавалі ініцыятыву Human Constanta. Праца там займала час, гэта не падабалася калегам з «Вясны».

Ну і трошкі адрозніваецца падыход да працы і да разумення правоў чалавека калегаў старэйшага пакалення і «маладняка». Шмат маладых людзей загараюцца рознымі аспектамі абароны правоў чалавека, але не могуць сябе рэалізаваць у арганізацыях, якія не бачаць сэнсу ў пашырэнні сваёй дзейнасці. Таксама для большасці праваабаронцаў старэйшага пакалення прабеларускія каштоўнасці (мова, сімволіка) важнейшыя за роўнасць, свабоду і чалавечую годнасць.

Вялікае інтэрв’ю з Настай Лойка чытайце на Белсаце