Шведскія горы Беларусі

461

Вядомы фалькларыст Міхал Федароўскі ў пачатку ХХ стагоддзя запісаў гэтую народную легенду ў некалькі іншым выглядзе: “Кажуць, што як шведы ваявалі, то так веле іх было ў Ваўкавыску, што як прынеслі па адной шапцы пяску, то насыпалі гэту гару”.

Шведскія горы Беларусі
Шведская гара на старых фотаздымках

“Шведскія горы” – вельмі распаўсюджаная назва ў Беларусі. Іх “з’яўленне” прыпадае на час Паўночнай вайны 1700-1721 гадоў, у выніку якой загінуў кожны трэці беларус. Гэтая лічба тым больш жудасная, калі да яе дадаць страты “невядомай” вайны з Масковіяй 1654-1667 гадоў, у выніку якой насельніцтва Беларусі скарацілася больш як напалову.

 

Шведскія горы Беларусі
Шведская гара і Замчышча (сённяшні выгляд)

Менавіта на такім фоне вобраз “шведа” ўваходзіць у наш фальклор, атрымоўваючы чароўныя рысы. Так, з вёскі Скварцы на Койданаўшчыне паходзіць паданне пра шведскага жаўнера, які выразаў усю вёску, пакуль яго ўдалося забіць і пахаваць у адным з курганоў. Але ў курган забыліся пакласці пальчатку забітага. У выніку той да гэтага часу блукае ўначы па ваколіцах і шукае сваю пальчатку. Паводле іншай легенды, з вёскі Явар сённяшняга Дзятлаўскага раёна, калісьці тут працякала невялікая рачулка, у якой патануў сабачка жонкі шведскага ваеначальніка. Шведка так скляла ручай, заткнуўшы яго выток авечай шэрсцю і накрыўшы патэльняй, што той у выніку проста высах.

Шведскія горы Беларусі
Раскопкі на ваўкавыскім Замчышчы

Аднак, насамрэч, на Шведскай гары – вышынёю больш за 30 метраў – жыццё кіпела задоўга да часоў войнаў са шведамі ў ХVII-XVIII стагоддзях. Яшчэ тысячу гадоў таму на ўзвышшы размяшчаўся дзядзінец старажытнага горада Ваўкавыска, да якога сёння вядуць 113 лесвічных прыступак, і на якім археолагі выявілі шматлікія прадметы ўзбраення, найперш рыштунку воіна-конніка і баявога каня. Побач, аддзеленае шырокім ровам, знаходзіцца Замчышча, дзе калісьці быў вакольны горад.

На Замчышчы былі знойдзены рэшткі так і недабудаванага храма, побач з якім заснавальнік Гродзенскага музея, археолаг Юзаф Ядкоўскі ў 1925 годзе адкрыў склад старажытнай плінфы. Таксама  была адкапаная і вялізная яма з вапнай, слой якой дасягаў больш метра глыбінёй. Яна праляжала тут 800 гадоў! А ў дадатак – шматлікія вырабы з рога і косці, жалеза і сталі, сярэбраныя, бронзавыя і шкляныя ўпрыгожванні, арабскі дырхем, пражскія грошы, візантыйская манета…

Шведскія горы Беларусі
Пад час раскопак на ваўкавыскім Замчышчы

Ваўкавыск быў адным з тых гарадоў Панямоння, які стаяў ля вытокаў Вялікага княства Літоўскага і за які ў сярэдзіне ХІІІ стагоддзя вялося актыўнае змаганне з Галіцка-Валынскім княствам, супернікам ВКЛ. У Ваўкавыску быў свой князь Глеб, які ў 1256 годзе ўзгадваецца разам з навагародскім Раманам і свіслацкім Ізяславам як удзельнікі пахода на яцвягаў. Жыццё кіпела тут да часу, пакуль мяжа ВКЛ не пасунуліся далей на захад, і патрэба ва ўмацаваным паселішчы проста адпала. Сам горад Ваўкавыск пасля таго перамясціўся на берагі рэчкі Ваўкавыя.

Шведскія горы Беларусі
Раскопкі на ваўкавыскім Замчышчы

Яшчэ ў сярэдзіне ХІХ стагоддзя польскія гісторыкі М. Баліньскі і Т. Ліпіньскі пісалі, што за межамі Ваўкавыска маюцца рэшткі замку часоў Вялікага княства. Пра іх жа пісалі рускі інжынер П. Баброўскі і стваральнік археалагічнай карты Гродзенскай губерні Ф. Пакроўскі. Да сёння ад старога “замку” не захавалася нічога. Але  ў ХХ і пачатку ХХІ стагоддзяў тут актыўна вяліся археалагічныя даследаванні, апошнім часам перамясціўшыся на ўзвышша на захад ад Замчышча.

Шведскія горы Беларусі
Від са Шведскай гары на Ваўкавыск (лета і восень)

Менавіта на гэтым узвышшы ў сярэдзіне 2000-х здарылася недарэчная гісторыя: былі знойдзены чалавечыя косткі, якія палічылі парэшткамі часоў Вялікай Айчыннай вайны і нават перазахавалі. Толькі пасля ўмяшальніцтва сапраўдных археолагаў высветлілася, што знойдзеныя косткі старэйшыя на больш чым паўтысячагоддзя і адносяцца да старажытнага Ваўкавыску. Некалькі сезонаў праводзіліся археалагічныя раскопкі, падчас якіх быў выяўлены гарадскі могільнік, у тым ліку пахаванні з пацеркавымі скроневымі кольцамі часоў старажытных славян.

Шведскія горы Беларусі
Пахаванні, выяўленыя археолагамі ў 2005 годзе

Для гэтых маляўнічых мясцін час быццам спыніўся. Сёння яны адасобленыя ад гарадскога жыцця, якое дабралася толькі да іх подступаў паўзакінутымі савецкімі пабудовамі ды абрысамі выпраўленчай калоніі № 11, якая са Шведскай гары відаць як на далоні.

Шведскія горы Беларусі
Выпраўленчая калонія № 11 у Ваўкавыску

У гэтым шэрагу прыемна вылучаюцца мелавыя кар’еры, якія ўжо паспелі ператварыцца ў азёры, і дзе ўлетку любяць адпачываць мясцовыя жыхары.

Гэты цікавы аб’ект на мапе Беларусі мог бы стаць важкай турыстычнай кропкай, пры тым што адсутнічае праблема да яго дабрацца  – у пары кіламетрах размяшчаюцца чыгуначны і аўтобусны вакзалы. Тут можна было б ладзіць сапраўдныя рыцарскія спаборніцтвы! Але пакуль што выпадковы падарожнік можа толькі слухаць легенды даўніны і пранікацца спакоем Шведскай гары.

Шведскія горы Беларусі
Ваўкавыскія мелавыя азёры

Поделиться ссылкой: