Дзяды (укр. Діди, літ. Ilgės, поль. Dziady – старажытнае свята памяці продкаў, якое бярэ свой пачатак з язычніцкай традыцыі і якую потым адаптавала хрысціянства. У беларусаў ёсць некалькі дзён у годзе, прысвечаных памінанню продкаў, і бадай, Дзяды – самы старажытны і ўрачысты. Праваслаўныя адзначаюць Дзяды  праз тры тыдні пасля Пакроваў, на першым тыдні лістапада, каталікі – 2-га лістапада.

У прадмове да аднайменнай паэмы Адама Міцкевіча, Дзяды тлумачацца наступным чынам:

“Гэта найменне абрадавай урачыстасцi, што да гэтае пары спраўляецца сярод людзей паспалiтых у шэрагу паветаў Лiтвы, Прусii, Курляндыi ў памяць дзядоў, цi ў агульнасцi памерлых продкаў. Урачыстасць тая сваiм пачатакам сягае часоў паганства i калiсьцi звалася «свята казла», на якiм вёў рэй Koźlarz (Козьляж), Huslar (Гусьляр), Guślarz (Ґусьляж), адначасова i валхвец i паэта (gęślarz).

У наш час, таму што асвечанае духавенства i ўлады намагаюцца выкаранiць гэты звычай, звязаны з забабоннымi абрадамi, якiя часцяком здаюцца заганнымi, — паспалiцтва тайна спраўляе Дзяды ў каплiцах альбо пустых дамох паблiзу могiлак. Там ставiцца пачастунак з разнастайных страваў, напояў, фруктаў, i выклiкаюцца душы нябожчыкаў. Варта ўвагi, што звычай участавання памерлых меўся ўва ўсiх паганцаў, у старажытнай Грэцыi за гамэраўскiмi часамi,

у Скандынавii, на Усходзе i да сёння на выспах Новага Свету. Нашы Дзяды маюць тую асаблiвасць, што паганскiя абрады памяшаныя з усведамленнямi хрысцiянскай рэлiгii i, галоўным чынам, з Задушкамi — днём памiнання памерлых, якi амаль супадае па часе з Дзядамi. Паспалiцтва верыць, быццам пачастункамi, напоямі i спевамi прыносiць палёгку душам, што томяцца ў чысцы.”

Што робяць на Дзяды?

Лічылася, што на Дзяды душы продкаў спускаюцца на зямлю, каб паглядзець, як нашчадкі клапоцяцца пра пакінутую імі спадчыну. Памінальны характар ​​свята патрабаваў ад людзей строгіх паводзін, накладаў абмежаванні на забавы.

Як святкуюць Дзяды: традыцыі і сучаснасць

Дзядам трэба было ўсяляк дагаджаць, бо яны сумуюць па жывых, жадаюць сваякам дабра і засмучаюцца пра растанне.

Самае асноўнае, што варта зрабіць на Дзяды – наведацца на могілкі сваіх памерлых продкаў – прыбрацца і пакінуць нейкія пачастункі.

Як святкуюць Дзяды: традыцыі і сучаснасць

Важнае месца на Дзяды займае памінальны стол, за які запрашаюць продкаў. Па традыцыі, стол павінен быць добрым – каб продкі былі задаволеныя пачастункам. Таксама, ставілі спецыяльныя “дзядоўскія” міску і чарку, куды ўсе прысутныя адкладалі ежу і напоі. На гэты вечар за сталом прынята размаўляць выключна пра продкаў, іх жыццё і тыя парады, што яны казалі пры жыцці. Гэта рабілі яшчэ і таму, бо лічылася, што ў гэты вечар дзяды сядзяць побач і ўсё чуюць.

Стравы на Дзяды

Традыцыя колькасці ежы на стале, а таксама дапушчальнай лічбы з’едзенай і выпітай ежы ў кожным рэгіёне свая. Але традыцыйна гатавалі наступныя абрадавыя прысмакі:

Як святкуюць Дзяды: традыцыі і сучаснасць

  • Куцця – самая галоўная абрадавая страва, якую рабілі на дзяды. Менавіта яе лічылі галоўным сродкам камунікацыі з продкамі. І не толькі на Дзяды! Сама страва з сябе ўяўляе кашу з ячных крупаў.
  • Канун – таксама абрадавая страва. Гэта разбаўлены з вадой мёд, куды крошаць спецыяльна спечаны мучны выраб (булка, абаранак, прэсны корж). Па традыцыі, з кануна пачынаюцца любыя памінкі.
  • Сыта – разбаўленая мёдам вада. З яго не толькі рабілі канун, але і часам ўжывалі як самастойны напой.

Таксама на дзядоўскім стале можна было пабачыць: верашчаку, крупнік, смажанае мяса, клёцкі, бліны, вараную бульбу і г.д.

Дзяды сёння

Сёння Дзяды маюць не толькі традыцыйна-абрадавы, але і важны палітычны сэнс. Менавіта гэты дзень сабраў у часы Перабудовы (1988 год) агромісты мітынг, які паказаў найвышэйшую кропку тагачаснага руху за незалежнасць у Беларусі. Сёння – гэта традыцыйнае шэсце, якое штогод ладзіць КХП-БНФ — у гэтым годзе акцыя запланавана на 5 лістапада.

Учора ж, падчас імшы мітрапаліт Тодар Кандрусевіч прапанаваў адзначыць Дзяды як нацыянальнае свята выходным днём – нароўні з Радуніцай.