Па дадзеных Сусветнай арганізацыі аховы здароўя, Беларусь па колькасці спажыванага алкаголю займае другое месца ў свеце, саступаючы толькі нашай суседцы Літве. У сярэднім на душу насельніцтва ў нас прыходзіцца 15 літраў алкаголю ў год. Каб зразумець, чаму так сталася, варта зазірнуць у гісторыю. У гэтым дапамагае кніга Алеся Белага “Сакатала бочачка”. А таксама яна прапаноўвае адказ, як змяніць гэтую сітуацыю: беларусам неабходна звярнуцца да ўласна беларускай традыцыі спажывання алкагольных напояў.

Крупнік, старка, дубняк, рабінаўка... Што пілі нашы продкі?

Калі лічыце, што “самагон” і “крамбамбуля” – гэта беларускія нацыянальныя напоі, то глыбока памыляецеся. З’яўленне “самагона” звязана з сусветнымі войнамі мінулага стагоддзя, а “крамбамбуля” – гэта нямецкі студэнцкі алкагольны напой. У нямецкамоўных краінах увогуле такую назву надаюць прытулкам, гатэлям і цырульням для сабак, у гонар мянушкі героя твора 1876 года, уключанага ў школьную праграму. Якія ж традыцыйныя беларускія напоі?

Самы прэстыжны алкагольны напой нашых продкаў, які мае такую ж назву як традыцыйны беларускі суп – гэта крупнік. Ён быў напоем братэрскай згоды, які п’юць у “Пінскай шляхце”. Крупнікам, пры стварэнні якога выкарыстоўвалі спецыі, сімвалічна залагоджвалі канфлікты. Па словах Алеся Белага,” гэта напой з яскрава беларускай генеалогіяй, які хутчэй за ўсё ад нас трапіў і ў Польшчу і ў Літву, і там застаўся ды шануецца. А мы легкадумна адмовіліся ад самага дэмакратычнага і самага насычанага ўсялякімі метафарамі ў нашай літаратурнай традыцыі напоя”.

Другой стратай стала старка, бочку якой закопвалі пры нараджэнні дзіця, каб адкапаць яе на паўналецце ці шлюб. Старка – гэта нашае жытнёвае віскі, арыстакратычны напой, настоены на ябланевым і грушавым лісці. Яе ўвасабленне ў часы СССР – “Зуброўка”, любімы напой Брэжнева, які выпускалі ў Гродне пад такой назвай яшчэ ў 2016 годзе. Сёння ў суседняй Польшчы “Зуброўка” з’яўляецца супербрэндам, галоўным экспартным напоем, які ўваходзіць у топ-7 на суственым рынку. Усходняя Еўропа ў сярэдняга амерыканца асацыюецца менавіта з “Зуброўкай”.

Асобную ўвагу надае Алесь Белы і рабінавым настойкам, адзначаючы, што ва ўсходняй Сібіры Расіі прыкмета беларускай хаты – рабіна, якая расце побач. Гэта нафармальны сімвал Беларусі, як сведчанне пра сталыпінскіх перасяленцаў пачатку ХХ стагоддзя.

Крупнік, старка, дубняк, рабінаўка... Што пілі нашы продкі?
Алесь Белы на прэзентацыі кнігі

Росквіт нашай алкагольнай традыцыі Алесь Белы адносіць да ХІХ стагоддзя і звязвае з культурным шокам ад паражэння паўстання 1830 года: “Перыяд паміж двума няўдалымі паўстаннямі – залаты час, калі настальгія па сваёй гастранамічнай традыцыі мела найбольшую праекцыю ў літаратуры”.

Віно гарэлае або гарэлка на тэрыторыі Беларусі ў складзе Расійскай імперыі пачала распаўсюджвацца толькі пасля 1894 года. Менавіта ў выніку дзяржаўнай рэформы тады шматлікім народам імперыі была прывіта традыцыя піць чыстую гарэлку, разбаўлены спірт з вадой, незважаючы на смак напою. Наступствы гэтага мы бачым у сусветным рэйтынгу самых алкагалізаваных народаў.

Акрамя крупніка і старкі, Алесь Белы ўзгадвае дзесяткі іншых традыцыйных беларускіх напояў, некаторых з якіх нават падае рэцэпты прыгатавання. Назва ж кнігі “Сакатала бочачка” паходзіць ад беларускай вясельнай песні: “У песні параўноўваецца піўная бочка, якая сакоча ў піўніцы і дзяўчына, якая засядзелася ў бацькоўскай хаце, нудзіцца: Калі ўжо знойдзецца той, хто яе вып’е. Такі эратычны сімвалізм і ён вельмі глыбокі”. Першапачаткова выданне і задумвалася як гісторыя піва і піваварэння Беларусі, паступова ахапіўшы іншыя алкагольныя традыцыйныя напоі. Алесь Белы працаваў над ёю 18 гадоў: “Гэтая кніга не прысвечана таму, каб прымусіць і заахвоціць людзей больш піць. А наадварот, каб піць задумваючыся, а не піць бяздумна белую гарэлку, наліваючы сабе шклянку за шклянкай, каб піць маленькімі порцыямі і пры гэтым думаць, што ты п’еш. Разважаць пра нешта”.

Алесь Белы спадзяецца, што вынік яго працы не будзе марны: “Мы маем вельмі годную ў гэтай галіне гісторыю, якую трэба культываваць і ажыўляць і не трэба сціпла ціснуцца ў куток”.

Алесь Белы – беларускі гісторык, доктар гуманітарных навук, аўтар шэрагу кніг па гісторыі беларускай кухні.